Giriş

Otuz yıla yakın bir süredir Türk Dili’nin kökenleri üzerine araştırmalar yapmaktayım. Daha işin başında, deyim yerindeyse, kökenbilim (etimoloji) denilen bulanık sularda ob.al.okh (oval ok ~ balık) avlamak için günümüzde geçerli sayılan dilbilimsel kuralların sanıldığı denli yeterli olmadığını, azımsanmayacak sayıda bilim erinin de bu olguyu dile getirdiğine tanık olmuştum.[1]

Nite kim, uluslar arası dilbilim çevrelerinde yoğun biçimde tartışılmakta olan evrensel Öndil / Ana Dil (The Protolanguage / Ursprache) konusu da, derleyip karşılaştırma ve çözümleme süreçlerinin uzun yıllar sesbilim (fonoloji), son zamanlarda ise dirimbilim (biyoloji) temelinde ele alınmış olmasına karşın bugüne dek tutarlı sayılacak bir sonuca ulaşamamıştır.^[2]

Yerleri saptandıktan yüz altmış yıl sonra 1893’te Danimarkalı V. Thomsen tarafından “tengri; türk; bilge” sözcüklerinin okunabilmesiyle Türkçe olduğu onaylanan Orkhun anıtlarından birinde, her duyduğumda bana çok anlamsız gelen “Bilge Tonyukuk” adı ile genel olarak “Tawgaç ~ Tabgaç” diye bilinen Doğu Çin ülkesinin eski Türk damgalarıyla yazılmış biçimlerini incelerken, geçen zaman içinde düzeltisi yapılmamış bazı okuma yanlışlarının bulunduğunu sezmiştim. Bu adları belirten imlerin de sağdan sola doğru sırayla “T.(O ya da U).YN.K.K > Otuyanıkok” ve “T.B.ĞH.Ç > Otboğhaç” diye ses ilen dirilmesinin, söz konusu bengütaşın içerdiği önem bakımından daha uyumlu olacağını düşünmüştüm.

Bunlar gibi, “Kültigin” ya da “Költigin” adının ö ya da ü ünlüsüyle mi okunması gerektiği, Türkoloji hocalarımız arasında uzun süre tartışılmış bir sorundu. Gerçekte, hem ö hem de ü ünlüsü bizim eski Türk yazımızda, O ya da U iminde olduğu gibi, tek damga imiyle gösterildiği için tartışılan her iki sav da yarı doğru sayılmalıydı. Bence, k.ö / ü.l.t.i.g.n damgalarıyla verilen ad, ökh.öl : öt.iğh-gin ve ükh.ül : üt.iğh-gin olmak üzere iki kez okunmalı, böylece onun en az iki değişik düzeyde içerdiği “kül olan ötücün can” ile “akıl ileten tigin can” anlamları üzerinde durulmalı, olağanüstü çağrışımları da incelenmeliydi.

Bu çabalar içinde, Ana Dilimize bakmak için Avrupa merkezli batı dilbiliminin önerdiği ölçütleri gözü kapalı uygulamak yerine, alt yapısı bizim en eski özgün abece’miz olan or.okh-khu.ng (Orkhun) ^[3] damgalarına dayanan ve “fonetik dışı & görsel yanlı çözümleme” adını verdiğim çok özgün bir yöntem geliştirmiş oldum. ^[4] Her gün kullandığımız sözcüklerin yapı taşı olan heceleri, akademik olmaktan kaçınan bu yeni yönteme göre yazıp okuyarak giriştiğim çözümleme uğraşı çoğu kez benim bile beklemediğim ilginçlikte sonuçlar verdi. Bunların çoğunu, 2002 yılından bu yana örütbağ üzerindeki www.gokkogbitsik.com adresli örümevi ışotağı’mda, başka bir deyişle web site’mde yayınlamaktayım.

İzleyen bölümde de özellikle halkbilimsel araştırmaların alanına girdiğine inandığım bir.ikk’.üç (birkaç) örneğe, Orkhun damgalarından oluşan amma okuma kolaylığı için yukarıdan aşağıya değil de soldan sağa olmak üzere ters yönde dizilmiş görsel imlerin  desteğiyle, kısaca değineceğim.

Bir

M.E.B. Örnekleriyle Türkçe Sözlük ^[5]’te bir, “sayıların en küçüğü, ilki, tek, eşsiz, benzersiz; eş, benzer, tıpkı” gibi ttr., ttr (tatara, titiri…; vs., vs…) açıklamalarla dolu onbir sayfa kadar yer kaplar.

Orkhun damgalarıyla uğraşmaya başladığım 1990 yılı başında, bir sözcüğünün tüm dil betiklerinde ve sözlüklerde şimdiye dek sözü edilmeyen matematiksel bir veri niteliği içerdiğini anlayınca, doğrusu çok şaşırmıştım.

Çünkü, ince ünlülere özgü Orkhun damgalarıyla önce b.r yazıp, hece değerleriyle ebe+er ~ eber’den ber ~ ver; sonra b.i.r yazıp, ebe+i{le}+er diye ünlediğimde, günümüzde tek hece gibi okunan sözcüğün iki yarım ögeyi içinde taşıdığını ayrımsamıştım. Bu durumda, ber ~ ver (ya da bir veri) olan paydalar, özetle tek başına işlevsiz yarım ebe ile işlevsiz yarım er yan yana gelip, kınalı eli-ele verip ebe+er’leşince (birleşince) ^[6], sonsuz sayıların, kuşakların, nesnelerin başlangıcı sayılan bir kavramı ile birlik ve birebir, bir+im ~ ver+im, evermek, ttr., ttr… gibi bir dizi türevlerin oluşmasına yol açmış demekti.

Türkçemizde ebe ile er kök hecelerine neden olup, ber : bir deyimine erişen biyolojik algı ile bilinç evriminin başlangıç tarihini kestirmek olanaksızsa da, bundan sonra “bir berber bir berbere bre berber gel beraber bir berber ebi eberelim id.(üng) : y(ay).öt.üm.iş {diye ötmüş ~ eyitmiş}” tekerlemesini, eğlenceli bir dil kaydırmaca örneği olduğu kadar, bilimsel düşüncenin tarihsel gelişimi içinde ortaya çıkacak 1+1+1+1…. dizisini öngören ve onu çağlar öncesinden tanımlayan bir formül ya da gönderme olarak değerlendirmemiz gerektiğine inanıyorum.

Çilingir Sofrası                               

Yine M.E.B. Örnekleriyle Türkçe Sözlük’e bakarsak, çilingir, “kilit, anahtar ve bunlara benzer şeyleri yapan sanatkâr” anlamına gelen Farsça kökenli bir isim olarak tanımlanır. Çilingir sofrası ise, “üzerinde içki, meze ve hafif yemek bulunan içki sofrası” demek imiş...

Şimdi, “kilit ve anahtar yapan bir sanatkâr ile, kafadarların çevresinde efkâr dağıttığı içki masasının ne ilgisi var?” diye sormalıyız. Hiç bir ilgisi yok, elbette.

Öyleyse, tarih öncesinden beri, bir yandan davul gümleterek, bir yandan da sanrı verici ot şuruplarıyla ya da mayalanmış kısrak sütüyle kafa tütsüleyip düşünce dağıtan ış.am+an (şaman) atalarımız, akşamdaan akşama geliştirmekte oldukları içki sofrası kültürünü anlatmak için, gidip tâ “diyar-ı Âcem”den (İran elinden) anlamca ilgisiz bir isim tamlaması getirmek gereğini mi duymuşlardı?

Elbette hayır…

Bugünkü bilgilerimizin çoraklığında Farsça sandığımız çilingir sözcüğü, aslında Gök*köG Bitşik : öt.im : ol.oğh-ğhu : eb.il.iğh-ğhi (ötüm oluşu im biligi > etimoloji)’sine göre, et.ür.ük : öt.ür.ük.iç-çe (Türk ırkı ürükü Türkçe)’mizdeki aç : el.ng / il.ng : gir kök hecelerinden oluşmuş bir deyimdir; içerdiği anlam da apaçıktır:

Kilidin anahtarı bendedir, sendedir, hem de ondadır…
Her kimde ise, açıp eli ile, girer oturur masaya..
Anahtarını yitiren de n’apsın, çağırır çilingir ustasını!..

Davet ~ mavet beklemeden oluşturulan “aç : el.ng / il.ng : gir” masasının, hem anlam, hem de biçim bakımından özüm öz Türkçe kökenli bir “çilingir” sofrasına dönüşmesi de –hele ortadaki şişe el birliğiyle yarılandıktan sonra– son derece olağandır.

“am.er.okh : ebe (merhaba)” deyip, buyur edin kendinizi o sofraya... ^[7]

Geçti Bor’un Pazarı…

Sanırım halkımız arasında, “Geçti Bor’un pazarı; sür eşeğini Niğde’ye…”  deyişini ömründe duymamış ya da ne anlama geldiğini bilememiş kimse yoktur. Sözün ereği kişiye zaman ve yer bakımından kaçırdığı fırsatı gidip başka bir yerde araması bildirilmekte, ancak önerilen yerde fırsatın varlığı, süresi ve yetişilebilirliği güvencesi verilmemektedir.

Buraya dek, söylemin dilinde biçim ve anlama ilişkin bir sorun yoktur.  

Ne var ki bu deyişte, söz gelişi neden Silivri ile İstanbul, Sincan ile Ankara ya da başka iki yakın pazar yeri değil de, özellikle Bor ile Niğde yerleşimlerinin anılmış olması, bana uzun yıllar süresince “Dam üstünde saksağan, vur beline kazmayı” benzeri, söylem nedeni açıklanmamış bir gizem gibi görünmüştü.  

Yıllar sonra bu deyişi Orkhun damgalarıyla yazıp, içrek düzlemde yapılması gerektiği üzere döne döne okumayı deneyince, karşıma ış.okh.ng (eng. shocking) bir bildiri çıkıverdi:

“Getti oborun ob’azarı; sür eşeğin’ ineğ deye…”  ya da güncel deyişle “Geçti gitti paranın pazarlık (satınalma) gücü; sür eşeğini inek deyi…”

Deyiş artık iki köyü, iki alış-veriş gününü, bu günlerdeki fırsatları kapsamaktan çıkıyor; tüm yurdun, belki Anadolu’dan daha önce Avrasya ve Orta Asya’nın her yerinde ve hemen her çağda, zaman aşımına uğramayan bir tüketim ök.ör : nomu’nun (ekonomisinin) tanımını yapıyor.

Par’azarı (enflasyon) denilen canavarın varlığıyla palazlanan celepler, tarlasını sürmek için kara sabanına koştuğu eşek yerine, biriktirdiği paracıklarla inek almak isteyen fakir köylüye kapıyı göstermektedir. Burada insanın aklına, Aziz Nesin’in bir öyküsünde, iki gözlü bir ev almak için para biriktirmesine karşın her yıl artan fiyatlar karşısında yıllar yılı muradına eremeden kocayıp giden işçinin acıklı güldürüsü geliyor.

Ünlü deyişin bilinen biçimi yalıtılmış özel ve somut bir durumu, bunun altında gizlenmiş olan öbür bildiri ise daha genel ve soyut bir ortamı tanımlıyor. Usa vurma bakımından ustaca iç içe geçirilmiş olduğu anlaşılan bu iki öncül (postulate), dilimizin yapısı içinde kurgulanan tümdengelim ve tümevarım yöntemlerini belirten bir örnek midir?

Neden olmasın? Türkçe’mizin matematiksel, mantıksal, bilgisayar temelli bir dil olduğu eskiden beri söyleniyor. Bu savların en dolaysız canlı kanıtları da olsa olsa her gün kon : uç (konuş)’tuğumuz Ana Dilimizin uç(uş)unda olabilir.

Bilmece - Bulmaca